เมื่อเพื่อนบ้านอ้างสิทธิ์ อาหารไทยคือของใครกันแน่
ในปี 2569 กระแสการถกเถียงเรื่องต้นกำเนิดอาหารไทยกลับมาปะทุขึ้น เมื่อมีเสียงจากประเทศเพื่อนบ้านอ้างว่าข้าวเหนียวมะม่วง ส้มตำ และลาบมีต้นกำเนิดจากลาว ประเด็นนี้ไม่ใช่เรื่องใหม่ แต่การกลับมาของกระแสนี้สะท้อนให้เห็นว่าอาหารไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของรสชาติ แต่เกี่ยวพันกับอัตลักษณ์และความเป็นชาติอย่างแยกไม่ออก
นายอัษฎางค์ ยมนาค หรือ “เอ็ดดี้” นักวิชาการด้านประวัติศาสตร์ ได้ให้มุมมองที่น่าสนใจว่า ประชาชนในไทย ลาว พม่า และกัมพูชาซึ่งอยู่บนคาบสมุทรอินโดจีนอาจมีประเพณี ภาษา วัฒนธรรม และศาสนาร่วมกันมาก่อนที่เส้นพรมแดนสมัยใหม่จะชัดเจนในปลายศตวรรษที่ 19 โดยเฉพาะลาวฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงกับอีสานฝั่งไทยที่มีรากวัฒนธรรม ภาษา และอาหารร่วมกันมาอย่างยาวนาน ดังนั้น การจะสรุปว่าอาหารจานใดจานหนึ่ง “ไม่ใช่อาหารไทย” เพราะมีรากร่วมกับลาว จึงเป็นการตัดตอนประวัติศาสตร์ที่ไม่ถูกต้อง
ส้มตำและลาบ รสชาติที่เดินทางข้ามพรมแดน
สำหรับส้มตำ มีรากร่วมลาว-อีสานชัดเจน แต่ส้มตำไทยก็เป็นพัฒนาการในประเทศไทย ส้มตำแบบลาว/อีสานมักผูกกับปลาร้า รสจัด เค็มหมัก กลิ่นแรงกว่า ขณะที่ส้มตำไทยแบบภาคกลางใส่น้ำปลา มะนาว น้ำตาลปี๊บ ถั่วลิสง กุ้งแห้ง ให้รสหวานเปรี้ยวเค็มเผ็ดที่บาลานซ์กว่า ส่วนลาบนั้น ลาวมีน้ำหนักมากที่สุดเพราะรากลาว-อีสานชัดมาก แต่ลาบไทยอีสานก็เป็นอาหารไทยโดยสมบูรณ์ สิ่งที่น่าสนใจคือ มะละกอซึ่งเป็นวัตถุดิบหลักของส้มตำ ไม่ใช่พืชพื้นเมืองของลาวหรือไทย แต่มีถิ่นกำเนิดในเมโสอเมริกาและแพร่กระจายสู่โลกเขตร้อนภายหลัง นี่แสดงให้เห็นว่าอาหารไม่เคยหยุดนิ่ง แต่เดินทางและปรับเปลี่ยนไปตามกาลเวลา
ข้าวเหนียวมะม่วง มรดกที่โลกรู้จักในนามไทย
สำหรับข้าวเหนียวมะม่วง มีหลักฐานทางวัฒนธรรมและการยอมรับในระดับนานาชาติที่เชื่อมโยงกับประเทศไทยอย่างชัดเจนมากกว่าเมนูอื่นๆ ที่กำลังเป็นประเด็นถกเถียง การที่รัฐบาลไทยเตรียมเสนอข้าวเหนียวมะม่วงขึ้นเป็นมรดกภูมิปัญญาวัฒนธรรมต่อยูเนสโก คือการยืนยันอัตลักษณ์ที่ไม่ได้มาจากการปฏิเสธรากเหง้าร่วม แต่มาจากการพัฒนาและต่อยอดจนกลายเป็นสัญลักษณ์ที่ทั่วโลกจดจำได้
มองข้ามเส้นแบ่ง เพื่อเห็นคุณค่าที่แท้จริง
การถกเถียงเรื่องต้นกำเนิดอาหารอาจทำให้เราเสียเวลาไปกับการชี้ถูกชี้ผิด ในขณะที่หัวใจสำคัญของวัฒนธรรมอาหารคือการแบ่งปันและการปรับเปลี่ยน ข้าวเหนียว ส้มตำ และลาบ ไม่ได้เป็นสมบัติของชาติใดชาติหนึ่งโดยสมบูรณ์ แต่เป็นมรดกของภูมิภาคลุ่มน้ำโขงที่ผู้คนทุกชาติได้ร่วมกันสร้างสรรค์ สิ่งที่ไทยทำได้ดีที่สุดคือการรักษารสชาติ เรื่องเล่า และประสบการณ์ที่ทำให้อาหารเหล่านี้เป็นที่รู้จักและเป็นที่รักไปทั่วโลก
